Hər üçüncü dövlət müqaviləsi rəqabətsiz bağlanır — Planın tapşırdığı göstərici artıq hesablanıb
Prezidentin 11 sentyabr 2026-cı il Sərəncamı ilə təsdiqlənmiş Milli Fəaliyyət Planının 8.1.4-cü bəndi ölçülə bilən rəqabət göstəriciləri tapşırır. AZTender 98 261 müqavilə üzrə belə göstəricini hesablayıb: 35,9 %-i rəqabətsiz bağlanıb.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2026-cı il 11 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə “Rəqabətin inkişafına və inhisarçılıq fəaliyyətinin qarşısının alınmasına dair 2027–2029-cu illər üzrə Milli Fəaliyyət Planı” təsdiq edilib. Planın 8.1.4-cü bəndi ölçülə bilən göstəricilər sisteminin və rəqabət xəritəsinin hazırlanmasını tapşırır. Biz belə göstəricilərdən birini 98 261 müqavilə üzrə hesabladıq — o, dövlətin artıq dərc etdiyi məlumatlar əsasında qurulur. 2026-cı il sentyabrın 11-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Rəqabətin inkişafına və inhisarçılıq fəaliyyətinin qarşısının alınmasına dair 2027–2029-cu illər üzrə Milli Fəaliyyət Planı”nın təsdiq edilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb.
Bu sənəddə rəqabət siyasətinə dair mətndə texniki görünən, əslində isə növbəti üç ilin bütün gündəliyini müəyyən edən bir ifadə var: dövlət satınalmalarında rəqabətin təşviqi müasir rəqabət siyasətinin əsas qlobal istiqamətlərindən biri kimi göstərilib — rəqəmsal bazarların tənzimlənməsi, süni intellekt və məlumat əsaslı təhlil, yaşıl iqtisadiyyata keçid ilə bir sırada.
Mövcud vəziyyətin təhlilinə həsr olunmuş bölmə bunu milli çərçivəyə salır: prioritet istiqamətlər kimi məhsul bazarlarında rəqabət səviyyəsinin müntəzəm qiymətləndirilməsi, dövlət satınalmalarında iştirak dairəsinin genişləndirilməsi və elmi və məlumat əsaslı təhlil imkanlarının gücləndirilməsi müəyyən edilib.
Tədbirlər Planı isə niyyəti dövlət başçısının tapşırığına çevirir — icraçısı, digər icraçıları və icra müddəti ilə. 8.1.4-cü bənd: ölkə və regionlar üzrə rəqabətin inkişaf səviyyəsini qiymətləndirməyə imkan verən göstəricilər sisteminin, onun əsasında isə rəqabət xəritəsinin hazırlanması. Əsas icraçı — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi, digər icraçılar — Dövlət Statistika Komitəsi, İqtisadiyyat Nazirliyi, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi. İcra müddəti — 2027–2029-cu illər. 8.2.2-ci bənd buna rəqabət mühitinin təkmil diaqnostikası üçün müasir metodoloji bazanın yaradılmasını əlavə edir; müddət — 2027–2028-ci illər.
Vəzifə ən yüksək səviyyədə qoyulub və müddəti var. Sual bundadır: belə göstəricilər nəyin əsasında qurulmalıdır.
Göstəricilərdən biri artıq məlumatların içindədir
Məlum olur ki, dövlətin özünün açıq məlumatlarının içində. “Dövlət satınalmaları haqqında” 2023-cü il tarixli Qanun satınalma proseslərinin rəqəmsallaşdırılması üçün hüquqi əsas yaratdı — və bunun yan, lakin prinsipial nəticəsi odur ki, reyestrdə bağlanmış hər müqavilənin satınalma üsulu qeyd olunur.
Bu, hazır rəqabət göstəricisidir: təkliflərin müqayisəsi olmadan bağlanmış müqavilələrin payı. Məhz bu göstəricini Avropa Komissiyası Single Market Scoreboard-da izləyir, Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı isə satınalma sistemlərinin yetkinliyinin qiymətləndirilməsinə daxil edir.
Biz 98 261 müqaviləni təhlil edərək bölgünü hesabladıq.
| Satınalma üsulu | Müqavilə | Pay | Məbləğ, mln AZN | Orta məbləğ, AZN |
|---|---|---|---|---|
| Bir mənbə | 25 748 | 26,2 % | 12 079 | 469 128 |
| Kotirovka | 24 393 | 24,8 % | 7 110 | 291 486 |
| Açıq Tender | 20 703 | 21,1 % | 26 783 | 1 293 693 |
| üsul göstərilməyib | 16 112 | 16,4 % | 7 387 | 458 442 |
| Birbaşa | 9 536 | 9,7 % | 142 | 14 873 |
| Təkliflər sorğusu | 1 231 | 1,3 % | 2 946 | 2 393 513 |
| Açıq Tender (3,0 mln ABŞ dolları ekvivalentindən çox) | 525 | 0,5 % | 5 429 | 10 340 906 |
| İki mərhələli tender | 7 | — | 0,4 | 52 730 |
| Məhdud tender | 6 | — | 0,2 | 27 607 |
İlk diqqəti çəkən budur: ölkədə ən çox istifadə olunan satınalma üsulu tender deyil. Bir mənbədən satınalma müqavilələrin 26,2 %-ində, açıq tender isə 21,1 %-ində rast gəlinir.
İki qeyri-rəqabətli üsulu toplayaq: 35 284 müqavilə, ümumi sayın 35,9 %-i, 12,2 milyard manat. Hər üçüncü dövlət müqaviləsi təkliflərin müqayisəsi olmadan bağlanıb.
Oxunuşu dəyişən detal
Qeyri-rəqabətli satınalmaları adətən xırda məsələ hesab edirlər: təcili lazım olub, məbləğ kiçikdir, tender keçirmək alışın özündən baha başa gəlir. Məlumatlar bunu təkzib edir.
Birbaşa satınalma doğrudan da kiçikdir: orta məbləğ 14 873 manat, 9 536 müqaviləyə cəmi 142 milyon manat düşür — bütün vəsaitin 0,2 %-i.
Bir mənbə isə tamam başqa miqyasdır. Orta məbləğ 469 128 manat — birbaşa satınalmadan otuz bir dəfə çox. Vəsaitin həcminə görə bir mənbədən satınalmalar ölkədə açıq tenderdən sonra ikinci yerdədir — 12,1 milyard manat.
Yəni qeyri-rəqabətli üsul tenderin sərfəli olmadığı yerdə deyil, ciddi məbləğlərin söhbət mövzusu olduğu yerdə tətbiq olunur.
Bu rəqəmlər nə demək deyil
Bir mənbədən satınalma qanunidir. Qanunvericilik onun yol verildiyi halları birbaşa nəzərdə tutur: alternativsiz təchizatçı, əvvəl başlanmış işlərin davamı, təcililik, təhlükəsizlik məsələləri. 26 %-lik pay öz-özlüyündə pozuntu deyil və sui-istifadəyə dəlalət etmir.
O, ölçülə bilən göstəricidir — məhz 8.1.4-cü bəndin yaradılmasından bəhs etdiyi göstərici. Göstəricinin mənası sadədir: nə qədər çox vəsait rəqabətdən yan keçirsə, dövlətin aldığı şeyin real qiymətini bilmək imkanı bir o qədər azalır.
Reyestrlə işləyərkən vacib olan daha bir qeyd: müqavilələrin 16,4 %-ində satınalma üsulu ümumiyyətlə göstərilməyib. Bu, 7,4 milyard manatdır və onları nə rəqabətli, nə də qeyri-rəqabətli qrupa aid etmək mümkün deyil. Bu özü də diaqnostikanın nəticəsidir — və 8.2.2-ci bənd üzrə metodologiya hazırlanarkən aradan qaldırılmalı ilk nöqtədir.
8.1.4-cü bəndin tapşırdığı xəritə
Prezident tərəfindən təsdiq edilmiş Plan sadəcə göstəricilərdən deyil, ölkə və regionlar üzrə rəqabət xəritəsindən bəhs edir. Belə xəritə üçün ölkə üzrə orta pay faydasızdır: dövlət vahid cəbhə ilə satınalma aparmır, 35,9 % rəqəminin arxasında 5 308 ayrı sifarişçi dayanır.
Biz satınalma təcrübəsi haqqında mühakimə yürütməyə imkan verəcək qədər böyük olanları seçdik: 2020-ci ildən bəri ən azı otuz müqavilə bağlamış 697 təşkilat. Onlarda qeyri-rəqabətli satınalmaların orta payı 40,4 %-dir — ölkə üzrə göstəricidən yüksək. Sonra isə fərq başlayır:
- 209 sifarişçi — demək olar ki, hər üçüncüsü — müqavilələrin yarısından çoxunu rəqabət olmadan bağlayır;
- 81 sifarişçi — səksən faizdən çoxunu;
- və yalnız 20 təşkilat qeyri-rəqabətli üsullara ümumiyyətlə müraciət etmir.
Bir qütbdə səksən, digərində iyirmi qurum — bu, statistik səs-küy və ya sahə xüsusiyyəti deyil. Bu, eyni hüquqi sistem daxilində, eyni qaydalar və eyni hədd ilə işləyən fərqli davranış modelləridir.
Bu, məcazi mənada deyil, məhz xəritədir: göstərici hər sifarişçi üzrə ayrıca hesablanır, təşkilatlar arasında müqayisə oluna bilir və istənilən tarixə təkrar istehsal edilir.
Necə hesablanır
Metod qəsdən sadədir.
Müşahidə vahidi — satınalma elanı deyil, bağlanmış müqavilə. Hər kartdan dörd sahə götürülür: satınalma üsulu, məbləğ, sifarişçi və VÖEN-i ilə təchizatçı. Üsullar rəqabətli və qeyri-rəqabətli qruplara bölünür, pay hesablanır — həm müqavilələrin sayı, həm də məbləğ üzrə, çünki bu iki mənzərə üst-üstə düşmür.
Məlumatlar 2026-cı il 17 sentyabr tarixinə AZTender korpusundan götürülüb. Mənbə — dövlət elektron satınalma sistemi. Korpusda mümkün diapazondan kənara çıxan zədələnmiş müqavilə tarixlərinə rast gəlinir; onlar satınalma üsulları üzrə bölgüyə təsir etmir, lakin illər üzrə dinamika qurularkən kənarlaşdırılmalıdır.
Bu hesablama üçün açıq məlumatlardan və hesabdan başqa heç nə tələb olunmadı. Bəlkə də əsas nəticə budur: Prezidentin 2026-cı il 11 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə yaradılması tapşırılmış göstəricilər sistemi dövlət satınalmaları hissəsində dövlətin artıq bu gün topladığı məlumatlara söykənə bilər. İş sıfırdan başlamır.
Planın tam mətni Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi saytında dərc olunub: president.az.
Bundan sonra
Növbəti materialdan etibarən ölkədən konkret qurumlara keçirik. Hər biri üzrə — rəqabətsiz satınalmaların payı, orta məbləğ, təchizatçıların cəmləşməsi və illər üzrə dinamika. Metodika eynidir, yuxarıda şərh olunub, məlumatlar açıqdır.
Məhz belə kəsiklərdən Prezident Sərəncamına uyğun olaraq 2029-cu ilə qədər qurulmalı olan həmin rəqabət xəritəsi formalaşır.
Hesablamalar AZTender korpusu əsasında aparılıb — Azərbaycan, Ukrayna, Slovakiya və Avropa İttifaqı ölkələrinin reyestrlərini birləşdirən dövlət satınalmalarının təhlili platforması. Rəqəmləri yoxlamaq və öz kəsiyinizi qurmaq üçün: aztender.ai.
Siqnal hökm deyil.
